Ekşi Elma

İki sözcüğün bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamak üzere birleşip kalıplaşmasıyla oluşan sözcüklerdir.

Birleşik sözcükler değişik şekillerde oluşur. Bazıları isim tamlamalarının kaynaşmasıyla , bazılarının da sıfat tamlamalarının kaynaşmasıyla oluşur.

Birleşik sözcükleri şu şekilde sıfatlandırılır

A)ANLAMSAL KURULUŞLARINA GÖRE BİRLEŞİK SÖZCÜKLER

1)Her iki sözcük de gerçek anlamını yitirebilir.

*Saksıdaki hanımeli mi?

*Kuşburnu içer misin?

*Biraz da imambayıldı alır mısın?

*Seni tahtakurusu sırmış.

2)Sözcüklerden yalnız biri anlamını yitirmiş olabilir.

*Şu yeryüzünde ne insanlar var.

*Eskişehir e gittin mi?

Not:Sözcükler birleşirken sözcüklerden bir dahi gerçek anlamını yitirirse birleşik sözcük bitişik yazılır.

3)Her iki sözcük de gerçek anlamını koruyabilir:

*Kuzeybatı ya gideceksin.

*Bu ayakkabı ne kadar?

B)BİÇİMSEL KURULUŞLARI (YAPILIŞLARI) BAKIMINDAN BİRLEŞİK SÖZCÜKLER

1.İsim Tamlaması Yoluyla:

*Yüzbaşı seni çağırıyor.

*Batık denizaltı çıkarıldı.

*Balayına nereye gidecekler?

*Saksıdaki aslanağzı mı?

2)Sıfat Tamlaması Yoluyla:

*Askerliğini Kırıkkale de yapmış.

*Sen ne kadar açıkgöz birisin?

*Sivrisinek bataklıklarda çok olur.

*Acıgöl e hangi yoldan gidebilirim?

3)İyelik Ekinin Kaynaştırması Yoluyla:

*Öğrencileri başıboş bırakmamak lazım.

*O bağrıyanık bir annedir.

*Bunlar sütübozuk insanlardır.

4)İki Çekimli Fiilin Kaynaşması Yoluyla:

*Sen ne kadar vurdumduymaz bir insansın.

*Bu çekyat eskimiş

*Dedikodu yapanları sevmem.

*Uyurgezerlik bir hastalıktır.

*Gelgitin diğer adı ne?

:İsim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını da türünü de değiştirir. Her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük ya da gövde denir.Eğer sözcük yapım eki almışsa basit yapılıdır sözcük çekim eki olsa da basittir

1)İsimden İsim Yapım Ekleri :

*Lık: kömür—lük, göz—lük , kulak—lık …

*lı: Şehir—li , para—lı , ağaç—lı , baş—lı …

*sız: su—suz, para—sız, ev—siz,

*cü: göz—cü, sanat—çı, yol—cu, simit—çi,

*ce: Türk—çe İngiliz—ce

*daş:Çağ—daş, arka—daş, yol—daş

*üncü: üç—üncü beş—inci

*msı:acı—msı ekşi—msi

*cil:et—cil ben—cil insan—cıl

*şın: sarı—şın

*sal: kum—sal kadın—sal

*ıt: yaş—ıt

*cağız: kız—cağız çocuk—cağız

*cık:az-ı-cık küçük—cük

*tı: horul—tı cıvıl—tı

2)İsimden Fiil Yapan Ekler :İsim köklerine veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türetir.

*la :su-la, taş-la, uğur-la

*al: çok-al, az-al, dar-al

*l: doğru-l, sivri-l

*a: kan-a, yaş-a, tür-e, boş-a

*ar: yaş-ar, mor-ar, sarı-ar

*da: fısıl-da, horul-dagürül-de

*at: yön-et, göz-et

*ık: geç-ik, bir-ik

*ımsa: az-ımsa, benim-se,küçü(k)-mse

–kır:fış—kır, hay—kır

–lan:ev—len, rahat—la

–laş:şaka—laş, der—leş, çocuk—laş

–sa:su—sa, garip—se önem—se

3)Fiilden İsim Yapan Ekler:Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim yapan eklere denir.

–ca:düşün—ce, eğlen—ce

–ocak—ecek: giyecek, yok—ocak, aç—ocak

–ak:yat—ak, kaç—ak, dur—ak,

–ga:böl—ge, bil—ge, süpür—ge,

–gan:çalış—kan, unut—kan, kay—gan

–gı:sev—gi, çal—gı, as—kı

–gıç:bil—giç, dal—gıç, başlan—gıç

–gın:yor—gun, bil—gin, bez—gin, bit—gin

–ı,–i:yaz—ı, öl—ü, yap—ı, çat—ı, kok—u, doğ—u

–ıcı—ici:yap—ıcı, gör—ücü, al—ıcı, sat—ıcı,

–ık—ik:kes—ik, aç—ık, göç—ük,

–ım—im:say—ım, seç—im, öl—üm, ölç—üm

–ın—in:yığ—ın, ak—ın, tüt—ün, ek—in,

–nç:gül—ünç, sev—inç

–ıntı:kes—inti, çık—ıntı, dök—üntü,

–ır-er:gel—ir, gid—er, ok—ur,

–ış:otur—uş, yürü—y-üş,

–ıt:geç—it, yak—ıt, ölç—üt,

–ma:gülmeyi severim , konuşmayı bil.

–mak:gelmek, gitmek

–tı:belir—ti, kızar—tı,

Fiilden Fiil Yapan Ekler:Fiil soylu kelimelerden yeniden fiil yapan eklere denir.

–dır:gül—dür, yap—tır, koş—tur,

–ala:kov—ala, silk—ele,

–er:gider, çık—ar,

–imsa:gül—ümse, an—ımsa,

–ın:gez—in, gör—ün, sev—in, taşı—n,

–r:kaç—ır, bat—ır, iç—ir,

–ş:gör—üş, uç—uş, gül—üş,

–t:uza—t, sap—ıt, korku—t, üşü—t,

–ı:sev—il, kır—ıl, sat—ıl

1)Zaman ekleri (Bildirme Kipleri) :Fiillerde hareketin yapıldığı zamanı bildirir.

*gel—miş (Duyulan geçmiş zaman)

*oku—du (görülen geçmiş zaman)

*gid—i—yor (Şimdi geçmiş zaman )

*yat—acak (Gelecek geçmiş zaman)

*Şimdi gelir (Geniş geçmiş zaman)

2)Dilek kipleri:

*Gider—se—m gelmem (Dilek—şart kipi)

*Biraz daha oturayım (istek kipi)

*Ders çalışalım (istek eki)

*Artık git—meli—y-im (Gereklilik kipi)

*Bunları da oku—sun (Emir eki)

*Dışarı çıkın (Emir eki)

3)Şahıs Ekleri:

Fiillerde kip eklerinden sonra gelerek hareketi kimin yaptığını ifade eder.

Geliyor—um, çalışmalı—sın, yaptı- okusak—k , üzülür—üz koşacak—sınız yürüdü—ler

1) Çokluk Eki: İsimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirirler.

*elmalar,çocuklar ,öğrenciler.

2)Hal Ekleri:- i,-e,-den,-de ekleridir.

*Kitabı ver (belirtme hali)

*Yola bak (Yönelme hali)

*Evden geliyorum (Çıkma hali)

*Sende kaldı (Bulunma hali)

*Sıradan insanlarla işim olmaz.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

*Bunlar gözde çocuklardır.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

*Sudan sebeplerle yanıma gelme (Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

3)İyelik ekleri: Eklendiği isimlerin kime ait olduğunu ifade eder.

*Kitabım,kitabın, kitabı, kitabımız, kitabınız, kitapları iyelik eklerini, ismin başına benim, onun, bizim, sizin, onların zamirlerini getirerek bulabiliriz.

4) İlgi ekleri (Tamlama Ekleri) :”ın, in, un, ün” biçimindedir.Belirtili isim tamlaması kurar.

*kapı—n—ın kol—u , müdür—ün oda—sı

5)Eşitlik Eki : “-ca,–ce” biçimindedir.

*Sence bu doğru mu?

*Çocukça davranma

6)Ek eylem Ekleri :İsim soylu sözcükler yüklem yapma göreviyle kullanılan eklerdir.

iyi—y-im, iyi—sin, iyi—dir, iyi—y-iz, iyi—siniz, iyi—dirler

YARIM KAFİYE:
Tek ses benzerliğine dayanan kafiyedir.
*…………dizildi
*…………yazıldı.

TAM KAFİYE:
İki ses benzerliğine dayanan kafiye türüdür.
*………karanlık
*………artık

ZENGİN KAFİYE:
Üç ya da daha çok ses benzerliğine dayanan kafiye türüdür.
*……….. yolculuk
*……….. soluk

CİNASLI KAFİYE:
Anlamları ayrı, fakat yazılış ve okunuşları aynı olan kelime ve kelime gruplarının mısra sonunda tekrarı ile oluşan kafiyedir.
*………..vakit çok geç
*………..nasıl geçersen geç.

Şiirde dizelerin hece sayısına veya hecelerin ses değerine göre bir uyum içinde olmasıdır.

HECE ÖLÇÜSÜ:
Şiirde dizeleri oluşturan sözcüklerin hece sayılarının eşitliğine dayanan ölçüdür. Hece ölçüsüyle yazılmış dizeler okunurken belli yerlerde durulur.Durulan bu yerlere “durak” denir. Durak sözcüğün sonunda yer alır.

ARUZ ÖLÇÜSÜ:
Dizelerdeki hecelerin uzunluk ve kısalığına göre, açık ya da kapalı oluşuna göre düzenlenmesidir.Kısa heceler nokta(.) uzun heceler çizgi (-) ile gösterilir.
İmale: Aruz kalıbına uydurmak için kısa hecenin uzun sayılmasıdır.
Zihaf: Uzun heceleri kısa okumaktır.

SERBEST ÖLÇÜ:
Bu ölçüde hecelerin sayısı ya da uzunluğu kısalığı dikkate alınmaz.

Toplumdaki çeşitli düzensizlik ve bozuklukları yeren, taşlayan şiirlerdir.
Halk edebiyatında “taşlama”,
Divan edebiyatında “hiciv” denir.

Bilgi vermek, öğretmek, öğüt vermek gibi öğretici amaç taşıyan şiirlerdir.
*Ahlakilik hakimdir.
*Kuru bir üslubu vardır.
*Manzum hikayeler ve fabllar hep didaktiktir.

Destansı özellikler gösteren şiirlerdir.
*Kahramanlık, yiğitlik gibi konular işlenir.
Okuyanda coşku yiğitlik duygusu, savaşma arzusu uyandırır.

Doğa güzelliklerini, kır ve doğa sevgisini, orman, yayla, dağ, köy ve çoban yaşamını, bunlara karşı duyulan özlemleri anlatan şiir türüdür. Şair doğa karşısındaki duygularını anlatıyorsa “idil”, bir çobanla karşılıklı konuşuyormuş gibi anlatıyorsa “eglog” adını alır.